جالب توجه است كه الگوهاي غربي سرمايه‌گذاري‌هاي تجاري مبتني بر وام به نوعي با ايده‌آل‌هاي معرفي شده در قرآن همخواني دارد. سرمايه‌گذاري تجاري غرب تا يكصد سال پيش با كمترين انعطاف‌پذيري ممكن تنها به عنوان وسيله‌‌اي براي راه‌اندازي شركت و توسعه اقتصادي شناخته مي‌شد. در واقع، صنعت سرمايه‌گذاري تجاري وام – محور غربي بيش از يك هزار سال زمان براي هماهنگ شدن الگوهايي نياز داشت كه در سرمايه‌گذاري اسلامي مبتني بر قرآن انجام مي‌شده است.

در حالي كه قوانين سرمايه‌گذاري و وام دهي در سراسر اروپا نشان از تغييري تاريخي دارد (از روش ليبرال هلند و لهستان 300 سال گذشته گرفته تا سخت‌گيري قوانين انگلستان) فكر تشكيل موسسه‌اي كه به عنوان شركتي قانوني و براساس اصولش شناخته شود امري بسيار بديع است، حال آنكه اين فكر براي قرن‌ها در اسلام وجود داشته است.

تحول شركت‌هاي مدرن

، يك واحد قانوني و غيرشخصي كه مي‌تواند پول قرض كند، تحت پيگرد قانوني قرار گرفته و پاسخگوي عملكردش باشد مسئول بسياري از موفقيت‌هاي اقتصادي در جهان است. شاهد اين ادعا را مي‌توان در موفقيت‌هاي اوليه گروه‌هايي در انگلستان ديد كه منابعي براي ارائه خدمات بيمه محدود در برابر زيان وارد به محموله‌هاي تجاري در درياهاي آزاد و ديگر خطرات جمع‌آوري مي‌كردند. سازمان‌هاي اروپايي همچنين سامانه مشابهي براي بيمه و وام‌هاي سرمايه لازم در جهت حمايت دو جانبه از طرف‌ها بكار گرفتند. هر چند تمام اين نمونه‌ها از ساختار تعاوني معين تشكيل شده‌اند، آنچه لازم مي‌نمود همانا همكاري واقعي با مسئوليت محدود براي كارمندان و اصول آنها بود كه بدين ترتيب جدا سازي قانوني اعمال سرمايه‌گذار، اشخاص و كارمندان از اعمال خود شركت را داشته باشد.

مسئوليت محدود يعني شركت، مستقل از سهامداران و مسئولانش است به نوعي كه اشخاص حقيقي شركت شخصاً مسئول بدهي‌ها و اشتباهات شركت از جمله بدهي‌هاي آينده آن نباشند. منفعت اين ساختار، توانمند كردن اقتصاد براي جبران ركود و آغاز كردن بازسازي روند استخدام و بنيان تجاري است. اقتصاد با داشتن وام‌هاي ساده كم بهره پرداختني متحمل بدهي‌هاي سوخت شده‌اي است كه از ركودهاي گذشته حاصل شده و نمي‌تواند از آن رهايي يابد؛ بنابراين روند بازيافت آنها كاهش يافته و افق موفقيت شركت كمتر مي‌شود و پذيرش مسئوليت محدود ناگزير مي‌نمايد.

براي نمونه، شرايط ايالات متحده آمريكا را پس از ركود اقتصادي (1940 – 1929) تصور كنيد، جايي كه شركت‌ها مجازند اعلام ورشكستگي كرده و يا بدهي‌هاي خود راپذيرفته و براي آن برنامه‌ريزي دوباره كنند. اين شرايط را با وضعيت كشورهاي جهان سوم امروز مقايسه كنيد كه به دليل بدهي سنگين به سرمايه‌داران جهان صنعتي غرب قادر نيستند نقدينگي لازم را براي فاينانس رشد لازم و شركت‌هاي توليد كننده شغل تهيه كنند. البته داشتن اصول مالي مناسب براي موفقيت‌هاي بلند مدت هر شركتي لازم است؛ اما زماني كه كشورهاي در حال توسعه پيشنهاد مشابهي را براي تعديل بدهي‌هايشان دريافت مي‌كنند، زيان را جايگزين موفقيت و ركود را به جاي رشد بر مي‌گزينند.

آموزه‌هاي اقتصادي قرآن

به نظر مفهوم شركتي با مسئوليت محدود (شركت مدرن) ريشه در آموزه‌هاي اقتصادي قرآن دارد. پايه‌ اين پافشاري آن است كه آموزه‌هاي قرآني حامي توليد، تعاون، راه‌اندازي شركت و تقسيم هزينه‌ها بوده است در حالي كه از ربا و بدهي شخصي برهذر مي‌‌دارد.
آيا مستندي از قوانين تجاري در قرآن مي‌بينيم؟ خير، اما قرآن بر توجه مجدانه و با پشتكار به قراردادهاي تجاري تأكيد فراوان مي‌كند و حضور شاهدان، تشويق قراردادهايي كه در تمام نكات ريز توافق داشته باشد و پرهيز از وام‌هاي ربا براي تقويت تجارت را لازم مي‌شمارد. قرآن حتي قوانين ويژه‌اي درباره تجارت در زمان حج و ديگر ايام ديني، با دوستان و آنهايي دارد كه با دولت اسلام در ستيزند، همه آنها در قالب بحث جداگانه‌اي از ديگر قوانين و احكام مربوط به موقعيت شخصي و اعمال است.

تصور مي‌شود تعداد آموزه‌هاي قرآني متمركز بر هدايت صحيح امور تجاري در شريعت اسلام بي‌نظير است. اين امر باعث سادگي امور شده و براي نخستين بار بر اهميت شركت‌هاي تجاري صحه مي‌گذارد و تجارت را مورد تأييد خداوند دانسته و ثروت بدست آمده از اين طريق را حلال مي‌خواند. قرآن با اشاره به تجارت بين حكومت‌ها در زمان صلح و جنگ به ارائه پايه‌اي براي قوانين تجارت بين‌الملل مي‌پردازد.

ثابت شده است طي جنگ‌هاي صليبي كه بيش از دو قرن به طول انجاميد، تعداد قابل توجهي از آموزه‌هاي اسلامي، سنت‌ها و قوانين اجتماعي آن چه به شكل رسمي يا اتفاقي، كامل و يا بخشي از آن وارد اروپا شد. من معتقدم كه مي‌توان درباره ادعاي تأثير اين موارد اكتسابي بر رنسانس اروپا بحث و بررسي كرد. جستجوي رد پاي اوليه شركت‌هاي مدرن امروزي در اروپا و آمريكا تعجب برانگيز نيست و هرگز از ميزان وابستگي آن به قرآن و آموزه‌هاي تجاري اسلام نمي‌كاهد.

تحقيقات آينده ممكن است ثابت كند كه شركت‌هايي با مسئوليت محدود درصدر اسلام وجود داشته است كه مشابه شركت‌هاي با مسئوليت محدود امروزي عمل مي‌كردند.
باري، مي‌توانيم استدلال كنيم كه هيچ شكي درباره شباهت‌هاي آموزه‌هاي قرآن و پايه‌هاي قوانين تجاري مدرن در اين زمينه وجود ندارد.